Vrijdag 13 maart was de laatste dag dat ik mijn loopbaanstudenten op school zag. Na het weekend werden de scholen vanwege het coronavirus gesloten. De lessen en de loopbaanbegeleiding van studenten liep door, alleen nu op afstand. In een vorig artikel nam ik jullie mee in het verhaal van James. Hij wilde niets liever dan sociaal werker worden. De afgelopen maanden heeft James hard gewerkt. We kunnen niet anders zeggen dan dat hij met vallen en opstaan knokte voor vooruitgang. Veel lessen volgde hij niet, vanwege persoonlijke omstandigheden. Inmiddels had hij elders extra ondersteuning gekregen. Hoe zal James zijn studieloopbaan vervolgen? Hoe zal de begeleiding op afstand ons vergaan? En welke rol heb ik de afgelopen weken aangenomen?

Het schilderij van James
Aan de start van het schooljaar was het zonneklaar voor James; hij zou er alles aan doen om de opleiding succesvol te doorlopen. Binnen zijn mogelijkheden heeft hij dit ook gedaan. Er speelde alleen zoveel. Hij wilde een klasgenoot helpen, ook als dat invloed zou hebben op zijn eigen studie. Hij vond dat belangrijk, omdat het paste bij het beroep van de sociaal werker. De eerste maanden spraken en zagen we elkaar veel op school. We stelden wekelijks doelen op, zodat hij succeservaringen zou opdoen. Het werd ons duidelijk dat de stappen die we hadden bedacht te groot waren en in gedachten was James al afgehaakt. Op afstand contact onderhouden maakte het nog ingewikkelder. Na een korte e-mailcorrespondentie hebben we elkaar niet meer gesproken. Hij koos ervoor om een afslag te nemen en niet meer achterom te kijken.

Staat hij hierin alleen?
In elke klas zijn er studenten die onderweg besluiten dat de weg die zij hebben ingeslagen, toch niet voor hen is. In het geval van James, was dit niet het juiste moment om zijn pad te vervolgen. In andere situaties merken studenten dat ze de opleiding en het beroep niet leuk vinden, er zijn ook studenten die moeite hebben met het niveau. Je ontmoet studenten die teveel ballen in de lucht moeten houden. Voor hen is ‘school laten gaan’, het eerste wat lucht geeft. Bij studenten met een startkwalificatie kom je dit vaker tegen. Andere redenen om af te haken, zijn de studenten die gaandeweg geïnspireerd zijn door iemand. Of studenten die door iets wat ze hebben meegemaakt ontdekken dat ze andere dromen hebben.

Loopbaanontwikkeling; het is dynamisch
Als loopbaanbegeleider kom je geregeld wisselende dromen, verwachtingen en gedachten bij je studenten tegen. Ieders loopbaan is dynamisch. Het is belangrijk dat je mee kunt bewegen met de student. Jouw rol is om de student te bevragen, hem te helpen om zijn verhaal te vertellen en om te ondersteunen in het zetten van een passende vervolgstap. James wilde stoppen met de opleiding en zijn aandacht op zichzelf richten. We hebben gekeken naar wat hij nodig heeft om voor zichzelf te zorgen en wat uitschrijving betekent voor zijn financiële situatie. Ook is hij in contact gebracht met de gemeente voor verdere ondersteuning.

Oog voor het verhaal van de student
Vaak zijn docenten in loopbaangesprekken dominant en blijven ze steken in hun rol als informatieverstrekker. De gesprekken gaan veelal over cijfers en voortgang en weinig over de loopbaan (Mittendorf, 2010). In de gesprekken met James heeft hij gereflecteerd op waar hij staat, waar hij naartoe wil en wat daarvoor nodig is. De vragen die we hem voorlegden, stelden hem in staat om tot (nieuwe) inzichten te komen. Hij vertelde ons zijn verhaal en welk onderwerp het volgende hoofdstuk wat hem betreft zou moeten hebben.

Leren van verhalen
Door te vertellen geef je betekenis aan de wereld om je heen. Welke gebeurtenissen heeft iemand meegemaakt en wat kan hij hieruit leren? Studenten kunnen leren van (elkaars) verhalen en van het vertelproces (De Groot, 2016). Als docent en loopbaanbegeleider is het waardevol om gebruik te maken van verhalen in je onderwijs. Pauw en Van Lint (2011) beschrijven een aantal werkvormen die je kan inzetten om het verhaal van de student te achterhalen en in te zetten: studenten kunnen een logboek schrijven, een brief aan de toekomst opstellen (zie https://www.futureme.org/, waarin ze letterlijk een brief kunnen sturen naar zichzelf in de toekomst), hun levensverhaal opschrijven of een casus bespreken. Een gouden werkvorm is deze: Laat studenten zich een voorstelling maken van zichzelf, over vijf jaar, in een bepaalde situatie waarin ze iets bereikt hebben wat ze zouden willen bereiken. Ze kunnen hierbij antwoord geven op vragen als: Waar bevind je je? Hoe voel je je? Wie heb je om je heen? Hoe zie je jezelf? Waar ben je trots op?

Andere manieren om studenten te voeden
Soms zijn zulke vragen te ingewikkeld voor studenten of hebben ze geen interesse in opdrachten die je opstelt. Barron (2006) beschrijft dat het afhankelijk is van de sociale omgeving waarin een student zich bevindt of er interesseontwikkeling ontstaat. Je kunt als school aandacht besteden aan de loopbaanontwikkeling van de studenten en ernaar streven om die interesse te prikkelen. Brown en zijn collega’s (2003) beschrijven cruciale ingrediënten voor loopbaanbegeleiding die je zou kunnen inzetten, zoals individuele aandacht en feedback, goede informatievoorziening, goede voorbeelden van hoe anderen omgaan met obstakels in hun loopbaan en het stimuleren van studenten om steun van anderen te vinden voor de beslissing en bij de uitvoering ervan.

Leren van de situatie
James wilde de opleiding beëindigen. Ook in jouw klas kan het zo zijn dat studenten willen stoppen of dat ze van opleiding willen veranderen. Mijn ervaring is dat veel studenten als ze besloten hebben om iets niet af te maken teleurgesteld zijn. Je kunt er ook anders naar kijken. Akkerman en Bakker (2011) beschrijven dat de grenzen tussen omgevingscontexten leerpotentie bevatten. Omgevingscontexten zijn bijvoorbeeld de verschillen tussen twee opleidingen of tussen een opleiding en werk. Volgens hen ligt het leerpotentieel in het bewustwordingsproces van het hebben van verschillende identiteiten in verschillende omgevingscontexten (Akkerman & Bakker, 2011). Als loopbaanbegeleider kan je inzetten op wat iemand heeft geleerd over zichzelf bij zijn huidige opleiding en wat hij daarvan in kan zetten bij een andere opleiding. Je kunt hierbij gebruik maken van grensobjecten, zoals portfolio’s of doorstroomdossiers. Andersom werkt het ook zo. Als een student bij jou start, kan je ook gebruik maken van wat studenten hebben geleerd bij een eerdere opleiding.

Een student begeleiden in het keuzeproces
Het is niet gemakkelijk om studenten te begeleiden in een keuzeproces. Naast dat je te maken hebt met de gevoelens van studenten zoals teleurstelling en falen als iets niet lukt, zijn er ook veel opleidingen en mogelijkheden vandaag de dag. Dit kan voor keuzestress en druk zorgen. Hierbij een aantal tips zodat je jouw rol goed kunt aannemen:

1. Blijf de student in individuele loopbaangesprekken ondersteunen in zijn keuzeproces door het stellen van reflectieve vragen. De student zal zo zelf tot inzichten komen;
2. Zet werkvormen of instrumenten in waarmee de student stilstaat bij zijn verhaal, om van daaruit vervolgstappen te zetten. Waar komt iemand vandaan of wat voor dromen heeft een student, wat is nodig om daar te komen?;
3. Creëer een leeromgeving waarin de student gevoed wordt met informatie voor zijn loopbaan. Zorg voor individuele aandacht, informatie over vervolgopleidingen, goede voorbeelden van hoe anderen door loopbaanobstakels heen kwamen en steun de student bij het keuzeproces;
4. Zie de overgang van omgevingscontexten als een situatie met leerpotentieel. Onderzoek met jouw student wat je kan meenemen uit een vooropleiding of wat de student heeft geleerd bij zijn huidige opleiding, wat zinvol is voor de vervolgstap.
5. Werk samen met anderen. Misschien zijn er binnen jouw opleiding loopbaanexperts aanwezig, heeft een collega onlangs eenzelfde vraag van een student gehad en hier antwoorden op gevonden of zijn er meerdere studenten die samen kunnen nadenken over wat zij nodig hebben voor hun studieloopbaan.

Voor komend schooljaar?
De komende tijd zal je druk bezig zijn met loopbaangesprekken met studenten. Ook vinden er voorbereidingen plaats voor komend schooljaar. Welke inzichten neem jij als docent mee uit de afgelopen drie artikelen? Hoe help je jouw studenten om een stip een de horizon te plaatsen, hoe wil je monitoren en op welke wijze zet je in op het verhaal van de student? Veel succes de komende tijd. Blijf ImpactYou. volgen voor loopbaaninspiratie!

Dit artikel is geschreven door Shauna Plompen. Shauna is docent omgangskunde in het mbo en onderwijsadviseur. Als loopbaanbegeleider en docent werkt ze met veel verschillende jongeren en daar geniet ze elke dag nog van. Op haar eigen platform biedt zij inspiratie om leraren en teams te helpen met hun lessen en lesgeven. Meer informatie vind je op www.blijvenleren.net.

Geraadpleegde bronnen

Pauw, I & P. Van Lint (2011). Ev’n prakkezer’n. Handleiding voor narratieve reflectie. Zwolle: KPZ InDruk.

De Groot, I. (2016). Narratief leren in democratisch burgerschapsonderwijs. Pedagogiek, 36(1), 5-28.

Mittendorf, K. (2010). Career Conversations in Senior Secondary Vocational Education. Dissertatie. Technische Universiteit Eindhoven.

Brown, S.D., Ryan Krane, N.E., Brecheisen, J., Castelino, P., Budisen, I., Miller, M. & Edens, L. (2003). Critical ingredients of career choice interventions: More analyses and new hypothe- ses. Journal of Vocational Behavior, 62, pp. 411-428.

Barron, B. (2006). Interest and self-sustained learning as catalysts of development: A learning ecology perspective. Human Development, 49-4, 193.

Het bericht Loopbaanbegeleiding: wat als ik eigenlijk wat anders wil? verscheen eerst op ImpactYou.

Het is donderdagmiddag en mijn laatste les van de dag zit erop. James blijft nog even zitten, we hebben ‘de afspraak’ dat we elke week even bijpraten. Een echte afspraak is het niet, maar de afgelopen vier weken hebben we dat wel gedaan. Hier ging wel het een en ander aan vooraf. Na de introductiedagen viel James al snel op; veel verzuim. Na een brandmail waarin hem de vraag gesteld werd of hij wel echt wil starten, stond hij snel op de stoep. Een alternatief was namelijk om voor 1 oktober te stoppen. Hij zei: “Ik wil dit echt doen, maar er zijn dingen die het moeilijk maken om er te zijn. Ook al loop ik het risico dat ik moet stoppen in mei, ik ben bereid om het te nemen want ik wil niets anders dan dit”. We willen niet dat hij moet stoppen in mei, het moment van het bindend studieadvies (BSA). Daarom besluiten we om doelen te stellen per week en deze elke week te evalueren. Als het drie weken op rij niet lukt om de doelen te behalen, gaat hij externe hulp inschakelen. Een periode van veel contact, empoweren, confronteren, monitoren en het bieden van structuur, brak aan. Want aan welke reis was hij ook alweer begonnen?

De stip is vervaagd door wolken

James had voor zichzelf vanaf het begin van de opleiding al een stip aan de horizon gezet. In een vorig artikel vertelde ik hoe dat ging. Zoals dat vaker gebeurt bij studenten, was de  geplaatste stip bij hem uit zicht geraakt. Er kwamen wolken voorbij die hem belemmerden om op school te komen. Daarnaast kwam er een andere stip voorbij, hij kreeg oog voor het wel en wee van een klasgenoot. In de gesprekken praatte hij zijn gedrag goed: “Eigenlijk ben ik juist goed aan het oefenen als sociaal werker door me ook met hem bezig te houden. Dit is wat ik uiteindelijk wil doen, dus daar wil ik niet mee stoppen”.

Hoe begeleid je jongeren die hun focus verloren lijken te zijn? Er zijn meerdere mogelijkheden en later in dit artikel deel ik wat tips. In deze situatie deed ik dat als volgt: Ik wil hem de autonomie niet ontnemen en ik waardeer zijn betrokkenheid, we willen immers graag dat we elkaar een beetje helpen in moeilijke tijden. Alleen wat betekenen zijn acties voor zijn doelen? Ik kies ervoor om hem te confronteren met de gevolgen van zijn gedrag: “Het is prima om te doen wat goed voelt, het kan wel zo zijn dat het gevolg van jouw keuze betekent dat je weinig aanwezig bent en dat je studie daardoor in het gedrang komt. Hoe kijk je daar tegenaan?” Het is aan James om te bepalen wat voor hem belangrijk is en wat hem helpt om zijn doelen te behalen. Ik herinner hem aan zijn stip aan de horizon: “Je bent hier gestart om sociaal werker te worden, je wilde naast je eigen ervaringen ook leren hoe je als professional mensen kunt ondersteunen. Hoe gaat het met die wens?” Ik sluit na zijn antwoord aan met de opmerking dat zijn aanwezigheid mij niet de indruk geeft dat hij er alles aan doet om te leren om professional te worden. Het is een stevige opmerking, maar op dit moment wel de realiteit. Ook stel ik hem de volgende vraag: “Je noemt nu je klasgenoot, welke andere dingen belemmeren je aanwezigheid hier op school?” Ik stel die vraag omdat ik de indruk heb dat er meer aan de hand is. We monitoren zijn voortgang en brengen samen in kaart welke ‘wolken’ er zijn die zijn stip vervagen.

Zijn persoonlijk schilderij

We kijken op dit moment naar het persoonlijke schilderij van James. Hij heeft een bestemming in gedachten en een eigen route uitgestippeld om daar te komen. Voor mij was zijn route nog wat onduidelijk, maar na het gesprek weet ik meer over hoe hij werkt. Hij wil sociaal werker worden en hij wil er voor zijn klasgenoot zijn. Zijn verhaal is dat hij kan oefenen met de rol van sociaal werker, want zijn klasgenoot heeft hem nodig. Ik leg uit dat zijn acties lijken op een omweg of dat hij gekozen heeft voor een soort tussenstop waardoor het aanvankelijke doel verder weg raakt. Dat hoeft geen probleem te zijn, alleen is hij zich er bewust van?

Na een aantal weken geeft James aan dat hij zelf een stok achter de deur wil plaatsen. Als hij na drie weken zijn doelen nog niet haalt, wil hij extra begeleiding. Ook bepaalt hij zelf welke acties hem kunnen helpen om op tijd op school te zijn. Misschien kan hij wel een omweg nemen om zijn klasgenoot te helpen, maar zitten er aan de afstand grenzen. Zoals hij zelf zegt: “Het is goed om er voor iemand te zijn, tenzij het jouzelf teveel gaat kosten”. In deze metafoor kost het hem veel aanwezigheid en veel lesstof als hij zijn aandacht teveel op anderen richt, waardoor hij zijn uiteindelijke doel misschien niet kan halen. Dat doel komt daardoor verderweg te liggen of raakt in het ergste geval zelfs uit beeld.

Een goed loopbaangesprek

In een vorig artikel bespraken we een vijftal belangrijke thema’s in een goed loopbaangesprek: samen tijd doorbrengen en gezamenlijke activiteiten oppakken, vertrouwen en loyaliteit, role modeling en identificatie, evenwicht tussen betrokkenheid en autonomie en empowerment. Het is belangrijk dat er regelmatig afspraken zijn en dat de gesprekken een ontwikkelingsgericht karakter hebben. Ik legde uit dat loopbaanbegeleiding steeds meer erkend wordt als belangrijk instrument om te voldoen aan doelstellingen. Uit onderzoeken blijkt ook dat dergelijke gesprekken, mits ze goed gebeuren, bijdragen aan de ontwikkeling van loopbaancompetenties. Hoe meer de student daarin wordt begeleid, hoe meer hij ze zal inzetten.

Monitoren en confronteren

Ik begeleid James in wekelijkse gesprekken op donderdagmiddag. Als ik kijk naar de kaders van onze opleiding, dan heeft hij nog flinke stappen te maken. Wanneer ik kijk naar zijn persoonlijke ontwikkeling, dan zie ik de grote sprongen die hij maakt. We bespreken zijn gedrag en zijn doelen. Liggen die in lijn met elkaar? En we zijn eerlijk: Heeft James wel door hoe hij nu functioneert? Wekelijks bekijken we ‘de gekleurde vakjes’ van zijn aanwezigheid. We besteden aandacht aan wat beter moet. Ook staan we stil bij welke stappen hij maakt die minder zichtbaar zijn voor mij. We reflecteren in de specifieke context van hem in zijn ontwikkeling tot sociaal werker.

Bij het kennismaken, het opbouwen van een relatie en het zetten van een stip aan de horizon, zijn al een aantal fasen van de begeleiding doorlopen. Ik bood hem ruimte en tijd om te groeien en zocht contact toen dat niet goed leek te gaan. In dit proces is de begeleider daar om de student te ondersteunen en uit te dagen. De begeleider bewaakt het kader en de doelstellingen, ook is er veel ruimte voor reflectie.

Een diaglogisch karakter

Meijers, Kuijpers en Winters (2009) geven aan dat loopbaangesprekken gekenmerkt worden door een dialogisch karakter. In zo’n gesprek staat het onderzoeken van gedachten, gevoelens en gedrag centraal. Het gaat om de loopbaan van de lerende, dat is het uitgangspunt in het gesprek. De begeleider onthoudt zich van het oplossen van problemen, maar onderzoekt samen met de lerende welke mogelijkheden de lerende verder kunnen helpen. Het is van belang om waarderend en confronterend te zijn. Confronterend heeft te maken met het voorleggen van tegenstrijdigheden in gedrag of uitlatingen en ook vragen over hoe realistisch bepaalde gedachten zijn. Je bent als begeleider gericht op reflecteren. In het gesprek met James heb ik geprobeerd om hem te confronteren met tegenstrijdigheden. Tegelijkertijd geef ik hem de ruimte om zelf te bepalen op welke manier hij zijn doelen wil bereiken.

Aandacht voor autonomie, betrokkenheid en competentie

Binnen de gesprekken wil je de student zelf de ruimte geven om te bepalen wat zijn doelen zijn en op welke wijze hij daaraan wil werken. Als begeleider kun jij goed inschatten of het misschien handig is om ook tussendoelstellingen te bedenken, zodat een student meer succeservaringen op kan doen. Zeker bij wat onzekere studenten of studenten die snel afgeleid raken, kan dat zinvol zijn. Om die reden stelde ik voor om James op wekelijkse basis te zien en ook de tussentijdse doelen niet verder te laten reiken dan die week.

Deci & Ryan (2000) zijn bekend van de Zelfdeterminatie Theorie waarin het belang van een gevoel van autonomie, betrokkenheid en competentie wordt beschreven. Jij kunt als begeleider invloed uitoefenen op de behoeftebeleving van je studenten (Haerens, Aelterman, Van den Berghe, De Meyer, Soenens en Vansteenkiste, 2013). Vansteenkiste en collega’s (2014) onderzochten hoe behoefte-ondersteunend gedrag eruit ziet. Zij schrijven onder andere dat je ervoor kunt zorgen dat studenten vrijheid ervaren. De uitdaging is om samen met de student te blijven onderzoeken wat hij wil bereiken. Het is ook van belang dat een student relationele verbondenheid voelt, bijvoorbeeld door een gevoel opgenomen te zijn in een breder sociaal netwerk. Neem hiervoor het perspectief van de student in en laat studenten met gelijke doelen gezamenlijk aan die doelen werken. Een student kun je een gevoel van competentie geven door structuur te bieden en verwachtingen te uiten. Zorg daarnaast voor constructieve feedback (Verstuyf, Vansteenkiste, de Pauw, Weymeis, 2014).

Een student monitoren, ik geef je een aantal tips mee:

1. Bereid het gesprek voor door op te zoeken welke stip jouw student aan de horizon heeft geplaatst en hoe jij vindt dat jouw student zich naar die stip toebeweegt of juist ervan af lijkt te wijken. Dit doe je niet om je verhaal meteen op tafel te leggen, je bedenkt dit alvast voor als je merkt dat een student zich niet bewust is van hoe hij functioneert of voor als je iemand wil helpen met bijsturen;
2. Zorg er daarnaast voor dat je helder hebt binnen welke kaders de student moet (kunnen) functioneren. Dat helpt om aan te geven wat het gevolg kan zijn van bepaald gedrag. Ook weet een student dan of hij doet wat er vanuit school wordt verwacht. Dit zorgt voor veiligheid en draagt bij aan een gevoel van competentie omdat de student weet wanneer hij zal slagen en daar naartoe kan werken;
3. Bespreek (als dit nodig is) binnen het team welke mogelijkheden er zijn om studenten te ondersteunen als dat nodig is. Soms kunnen studenten extra begeleiding krijgen, andere keren is het belangrijk dat de student binnen een les zelf om extra ondersteuning vraagt of dat een student zelf bepaalde acties onderneemt;
4. Voorkom dat je gaat adviseren, bevraag de student liever om te ontdekken hoe hij ergens in staat en wat hem motiveert. Loop met de ideeën van de student op en bedenk hoe iemand op zijn manier aan doelen kan werken, zodat de student een gevoel van autonomie behoudt;
5. Neem de tijd voor gesprekken waarin je de voortgang monitort en laat de student het gesprek voorbereiden, zodat je de tijd goed kunt gebruiken. Vraag de student bijvoorbeeld om na te denken over de gekozen doelen bij aanvang van het studiejaar (of de stip aan de horizon) en om op te schrijven hoe hij daar nu aan werkt en hoe hij deze stappen waardeert. In het gesprek kun je hier dieper om ingaan en samen nadenken over wat helpt om bij te sturen als dat nodig is. De student is zo autonoom en je zorgt ervoor dat hij zich competent kan voelen omdat hij controle over zijn leerproces mag nemen;
6. Laat de student zelf concrete acties of tussendoelen formuleren die in een vervolggesprek worden besproken;
7. Zorg dat je altijd de overview hebt van alle studenten die je begeleid, misschien kun je groepjes vormen in de loopbaanles of duo’s maken. Zo kunnen studenten met elkaar aan doelen werken wat bijdraagt aan een gevoel van verbondenheid.

Als je opnieuw zou mogen kiezen?

In het loopbaangesprek heb je met jouw student gekeken naar hoe het proces verloopt. Uiteindelijk bepaalt de student hoe hij werkt aan gekozen doelstellingen en dat kan op verschillende manieren uitpakken. Wil de student nog steeds dezelfde doelen bereiken? Of is de stip inmiddels iets naar links verplaatst op de horizon? Het kan ook zo zijn dat de student een hele andere kant op wil, hoe pak je dat dan aan? Daarover schrijf ik in maart een nieuw artikel. Veel succes met de loopbaangesprekken!

Dit artikel is geschreven door Shauna Plompen. Shauna is docent omgangskunde in het mbo en onderwijsadviseur. Als loopbaanbegeleider en docent werkt ze met veel verschillende jongeren en daar geniet ze elke dag nog van. Op haar eigen platform biedt zij inspiratie om leraren en teams te helpen met hun lessen en lesgeven. Meer informatie vind je op www.blijvenleren.net.

Geraadpleegde bronnen

Haerens, L., Aelterman, N., Van den Berghe, L., de Meyer, J., Soenens, B., Vansteenkiste, M. (2013). Observing Physical Education Teachers’ Need-Supportive Interactions in Classroom Settings. Journal of Sport & Exercise Psychology.

Meijers, F., Kuijpers, M., & Winters, A. (2009). Loopbaanbegeleiding en loopbaandialoog in het onderwijs.

Verstuyf, J., Vansteenkiste, M., De Pauw, S., & Weymeis, H. (2014). ‘Moetivatie’of motivatie? Over de vitamines voor therapietrouw, duurzame gedragsverandering en groei. SIGNAAL, 89, 22-49.

Het bericht Loopbaanbegeleiding: aan welke reis was ik ook alweer begonnen? verscheen eerst op ImpactYou.

Het begint allemaal met die stip

Eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik niet elke dag studenten tref, die zo goed weten waar ze naartoe willen werken. Meestal ‘willen ze iets met mensen doen’ of ‘hebben ze gehoord dat de opleiding leuk is’. Wat mij betreft zijn alle redenen om bij ons te starten prima, de ervaring leert wel dat jongeren zichzelf minder snel van de wijs laten brengen als ze doelgericht bij ons binnen lopen. De zoektocht naar dat doel, zou het vertrekpunt moeten zijn van je begeleiding. Van daaruit beredeneer je terug: Wat maakt dat je dit wil? Hoe verhoudt je huidige positie zich tot waar jij naartoe wil? Wie en wat helpt jou je doel te bereiken? Of te wel: Welke stip zet jij aan de horizon?

Je eigen loopbaan sturen vraagt om zelfreflectie

Het lijken makkelijke vragen, maar het tegendeel is waar. Zeker adolescenten zijn vaak nog zoekende. We kunnen wel stellen dat het belangrijk is om aandacht te besteden aan het reflecteren ten aanzien van je loopbaan. Schön (1983) gaf al aan dat de arbeidsmarkt in toenemende mate vraagt naar zogenaamde reflective practitioners, die in staat zijn hun eigen loopbaan te sturen. Als dat reflecteren dan zo belangrijk is, hoe kun je ervoor zorgen dat die soepel op gang komt? Kidd (1998) en Stevens (2002) geven aan dat een aantal condities belangrijk zijn: reflectie moet plaatsvinden in een specifieke context (een recente ervaring of gebeurtenis die er voor de lerende toe doet), er vindt abstractie plaats (er wordt nagegaan of dingen die wel of niet goed gingen in deze situatie ook herkenbaar zijn in andere situaties, zodat gekeken kan worden of het om een kenmerk van de persoon gaat) en het is belangrijk om de nieuwe inzichten in verband te brengen met een toekomststreven. Dit laatste is wat mij betreft bij uitstek het geval als je een stip aan de horizon gaat plaatsen.

Samen op reis

Zoals het woord ‘loopbaanontwikkeling’ al zegt, spreken we van een ontwikkeling. We hebben het niet over een vaststaand iets, loopbaanontwikkeling is dynamisch. In de metafoor van de stip aan de horizon, is je ontwikkeling een reis waarvan de uiteindelijke bestemming niet bekend is. Gedurende die reis kom je van alles tegen. Denk aan verschillende kruispunten waarop je een besluit moet nemen. Dit kunnen ‘kleine momenten’ zijn in de klas: momenten waarop je besluit met wie je wil gaan werken, zodat je je doelen daadwerkelijk kunt bereiken en de wijze waarop je lessen volgt: actief of passief. Het kunnen ook ‘grotere keuzes’ zijn, zoals de stage die je wil gaan lopen of dingen in je privéleven die je anders moet gaan inrichten omdat ze je belemmeren in het behalen van je doel. Alles wat je doet, heeft invloed op de uiteindelijke bestemming.

Wolken die je stip doen vervagen

Er zullen ook momenten zijn waarop de stip aan de horizon wat minder duidelijk is. Soms zie je de stip niet meer zo helder, omdat er allerlei afleidingen zijn waardoor je niet meer weet aan welke reis je was begonnen. Geregeld komt het voor dat de stip wel ergens staat, maar dat het nog onduidelijk is waar precies. In dat laatste geval is dat toekomstreven nog wat ongrijpbaar en onzeker. De vraag is: Hoe help je die studenten op weg?

Zorg voor een goede student-begeleiderrelatie

Het begint bij een goede relatie. Liang en zijn collega’s (2008) concluderen in een onderzoek naar relatie binnen de loopbaanbegeleiding, dat vijf thema’s belangrijk zijn: samen tijd doorbrengen en gezamenlijke activiteiten oppakken, vertrouwen en loyaliteit, role modeling en identificatie, evenwicht tussen betrokkenheid en autonomie en empowerment.

Andere kenmerken van begeleidingsrelaties die meer resultaat hebben, zijn:

De duur, de inhoud, de vorm en de relatie. Het is belangrijk dat de begeleiding tenminste gedurende een jaar loopt en dat er sprake is van zeer regelmatig contact. Als mentor moet je gericht zijn op zowel de ontwikkeling van de student als de relatie tussen hen beiden en de student moet een duidelijke inbreng hebben. Je biedt als mentor structuur en onvoorwaardelijke ondersteuning. Als laatst ziet de mentor de student als een belangrijke volwassene en voelen ze zich beiden op hun gemak (DuBois et al., 2002; Grossman & Johnson, 1999; Langhout, Rhodes & Osborne, 2004).

Het brengt mij tot een aantal tips:

1. Vind de loopbaanontwikkeling van je studenten én de begeleiding die jij biedt, belangrijk. De relevantie en noodzaak van het onderwerp straal je af op je studenten (als je dat niet zo voelt, merken ze dat trouwens ook);
2. Zorg ervoor dat je studenten langdurig (minimaal een jaar) begeleidt zodat je aan een relatie kunt werken en een proces in kunt stappen;
3. Help je studenten door middel van het stellen van vragen, om te ontdekken welke stip zij aan de horizon willen zetten. Stel ze gerust: die stip mag gaandeweg veranderen (daarover later meer);
4. Bepaal op basis van die stip aan de horizon, wat je studenten nodig hebben om daar te komen. Laat je studenten dit, met jouw hulp, opknippen in behapbare stappen. Je wil graag dat het haalbaar is en dat je studenten succeservaringen kunnen opdoen;
5. Blijf, ondanks dat je in stappen denkt, altijd die stip aan de horizon in gedachten houden. Herhaal deze stip ook in begeleidingsgesprekken bij je studenten door ernaar te vragen of deze zelf te benoemen;
6. Laat de studenten ten alle tijden de stip bepalen, want het is hun stip. Het is belangrijk dat je studenten die betrokkenheid voelen en dat de studenten niet iets doen voor jou;
7. Stel je gelijkwaardig op, door hardop mee te denken en vragen te stellen. Allemaal ten dienste van de ontwikkeling van je studenten;
8. Geef je studenten mee dat het het zetten van een stip aan de horizon richting geeft, het is geen vaststaande bestemming. Je kunt onderweg immers van alles tegenkomen, wat misschien nog beter aansluit bij wat ze zouden willen.

Een persoonlijk schilderij

Je kunt het ontwikkelingsproces van een loopbaanstudent vergelijken met het maken van een schilderij. Een schilderij maken is een proces. Iedereen pakt het anders aan en je kunt met verschillende materialen werken. Vaak start je met het uitzetten van grote lijnen en vlakken, om vervolgens in detail te gaan werken. Gelinkt aan wat zojuist geschreven is, kun je stellen dat de stip aan de horizon een eerste schildering is op een canvas.

De student en jijzelf krijgen richting door de stip. Het geeft aan waar de student naartoe werkt. Soms zul je het schilderij even wegleggen, op andere momenten is de schilder er alleen of onder begeleiding mee bezig. Sommige schilders hebben vrede met wat er totstandkomt, ook als het anders geworden is dan van tevoren bedacht. Anderen worstelen tijdens het schilderen, omdat ze vanuit een perfectionistisch beeld naar het canvas kijken.

Hoe wordt het eindresultaat gewaardeerd?

Als loopbaanbegeleider heb je door wat voor schilder jouw student is. Je gebruikt verschillende middelen om te ondersteunen. Dat kunnen werkvormen zijn waarbij studenten nadenken over wat ze willen bereiken en waarom ze dat willen. Je kunt ze ervaringen laten opdoen of met mensen in gesprek laten gaan, zodat ze nog scherper krijgen waar ze voor willen gaan. Misschien waarschuw je de schilder zodat een detail niet wordt vergeten of laat je de schilder expres uitschieten, om te ontdekken hoe de schilder daarmee omgaat.

Na een periode bekijk je samen met de schilder het schilderij en waardeer je het schilderij op een bepaalde manier. Is het goed gegaan? Misschien wat out of the box? Kan iedereen zien wat ermee bedoeld wordt, of is het prima dat alleen de schilder dat kan? Je kunt dit ook wel zien als evalueren of monitoren. Hoe je dit kunt doen? Daarover schrijf ik in januari een nieuw artikel. Veel succes met de start!

Dit artikel is geschreven door Shauna Plompen. Shauna is docent omgangskunde in het mbo en onderwijsadviseur. Als loopbaanbegeleider en docent werkt ze met veel verschillende jongeren en daar geniet ze elke dag nog van. Op haar eigen platform biedt zij inspiratie om leraren en teams te helpen met hun lessen en lesgeven. Meer informatie vind je op www.blijvenleren.net.

Geraadpleegde bronnen

DuBois, D.L., Holloway, B.E., Valentine, J.C., & Harris, C. (2002). Effectiveness of mentoring programs for youth: a meta-analytic review [Special Issue]. American Journal of Community Psychology, 30 (2), pp. 157-197.

Grossman, J. & Johnson, A. (1999). Assessing the effectiveness of mentoring programs. In J. Grossman (Ed.), Contemporary issues in mentoring (pp. 24-47). Philadelphia: Public/Private Ventures.

Kidd, J.M. (1998). Emotion: an absent presence in career theory. Journal of Vocational Behavior, 52, pp. 275-288.

Langhout, R. D., Rhodes, J. E., & Osborne, L. (2004). An exploratory study of youth mentoring in an urban context: adolescents’ perceptions of relationship styles. Journal of Youth and Adolescence, 33 (4), pp. 293–306.

Liang, B., Spencer, R., Brogan, D., & Corral, M. (2008). Mentoring relationships from early adolescence through emerging adulthood: a qualitative analysis. Journal of Vocational Behavior, 72, pp. 168-182.

Schön, D.A. (1983). How professionals think in action. New York: Basic Books.

Stevens, L. (2002). Zin in leren. Leuven/Apeldoorn: Garant.

Het bericht Loopbaanontwikkeling: bestemming onbekend verscheen eerst op ImpactYou.